\u201eOwo \u017cycie na Ni\u017cu, bez \u017cadnej kontroli pa\u0144stwowej, swobodne i niekr\u0119powane niczym, n\u0119ci\u0142o ku sobie wszystkich oczajdusz\u00f3w, a s\u0142awa takiego \u017cycia, poj\u0119ta r\u00f3wnie\u017c dziwacznie, jak i \u017cycie samo, \u015bci\u0105ga\u0142a ogromn\u0105 mas\u0119 ludno\u015bci rolnej, niech\u0119tnej jakiejkolwiek pracy zale\u017cnej. Skutkiem ustawicznych utarczek z Tatarami, Turkami i Wo\u0142osz\u0105, nie tylko wzrasta\u0142y na Ni\u017cu kupy swawolne, ale pocz\u0119\u0142a si\u0119 urabia\u0107 odr\u0119bna zupe\u0142nie kasta ludzi, Kozak\u00f3w zaporoskich, \u017cyj\u0105cych rozbojem i z rozboju, wytwarza\u0142o si\u0119 poj\u0119cie rycerstwa osobliwego, pozbawionego cz\u0119sto przymiot\u00f3w etycznych, ale posiadaj\u0105ce w wysokim stopniu zuchwa\u0142o\u015b\u0107 i lekcewa\u017cenie \u017cycia\u201d \u2013 tak o Kozakach pisa\u0142 Franciszek Rawita Gawro\u0144ski. Kozak\u00f3w mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy kategorie. Zawodowych, albo stacjonarnych, kt\u00f3rzy stanowili swoisty zakon, niemal na wz\u00f3r \u015bredniowiecznych zakon\u00f3w rycerskich, ale bez ich \u201eprzymiot\u00f3w etycznych\u201d. Ci stale mieszkali na Zaporo\u017cu w obozach zwanych siczami, nominalnie w granicach Rzeczpospolitej, ale w\u0142adza kr\u00f3lewska tam nie si\u0119ga\u0142a. Zwierzchnikiem na siczy by\u0142 ataman koszowy wybierany w spos\u00f3b demokratyczny, czyli przez og\u00f3\u0142 Kozak\u00f3w, kt\u00f3ry mia\u0142 w\u0142adz\u0119 ograniczon\u0105 przez Rad\u0119 starszych i Rad\u0119 czarn\u0105 czyli czer\u0144. Absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 mia\u0142 tylko podczas wyprawy wojennej. Podstawowym zaj\u0119ciem Zaporo\u017cc\u00f3w by\u0142y \u201echadzki\u201d, czyli wyprawy rabunkowe na Krym, na tureckie wsie i miasta nad Morzem Czarnym jak i na Mo\u0142dawi\u0119 i Wo\u0142oszczyzn\u0119. Wyprawy organizowali podobnie jak onegdaj Wikingowie, czyli na czajkach wyp\u0142ywali na morze i napadali na miejscowo\u015bci nadmorskie. Czajki to by\u0142y \u0142odzie wios\u0142owe, d\u0142ugie na 20\/30 m, szerokie do 4 m, z za\u0142og\u0105 do 50 wojownik\u00f3w. S\u0142u\u017cy\u0142y nie tylko do transportu, ale te\u017c bywa\u0142y okr\u0119tami wojennymi atakuj\u0105cymi statki tureckie na morzu. Rosn\u0105ca w si\u0142\u0119 kozaczyzna musia\u0142a doprowadzi\u0107 do konfrontacji z Tatarami, poddanymi Turcji. Potyczki z koczownikami przerodzi\u0142y si\u0119 z czasem w sta\u0142\u0105 i zaci\u0119t\u0105 walk\u0119, kt\u00f3rej wynik nigdy nie by\u0142 przewidywalny, st\u0105d znane powiedzenie: \u201eZ\u0142apa\u0142 Kozak Tatarzyna, a Tatarzyn za \u0142eb trzyma\u201d. Z czasem przeszli do ofensywy, coraz \u015bmielej wdzieraj\u0105c si\u0119 na obszary, tradycyjnie kontrolowane przez tatarskie ordy. Na \u0142odziach zwanych czajkami organizowali wyprawy na tureckie miasta nad Morzem Czarnym, nawet su\u0142tanowi \u015bwiecili \u0142unami na przedmie\u015bciach Stambu\u0142u. Drug\u0105 kategori\u0119 stanowi\u0142a \u201erezerwa\u201d, czyli Kozacy mieszkaj\u0105cy poza Sicz\u0105, w chutorach i miastach ukrainnych, na co dzie\u0144 zajmowali si\u0119 rolnictwem czy rzemios\u0142em, ale ochoczo zasilali siczowc\u00f3w organizuj\u0105cych \u201echadzk\u0119\u201d. To zaj\u0119cie by\u0142o zyskowne \u2013 aczkolwiek mocno ryzykowne. Jak uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 wypraw\u0119, to po podziale \u0142up\u00f3w wracali do rodzin i czekali na g\u0142os b\u0119bn\u00f3w z Siczy. Trzeci\u0105 kategori\u0119 stanowili Kozacy rejestrowi. W latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XVI wieku wesz\u0142a Rzeczpospolita, w trwaj\u0105cy ponad 120 lat, wiek wojen. Zygmunt August rozpocz\u0105\u0142 wojn\u0119 z Moskw\u0105 o Inflanty i wtedy po raz pierwszy si\u0119gn\u0105\u0142 po do\u015bwiadczonych w rzemio\u015ble wojennym Kozak\u00f3w. Na pierwsz\u0105 wypraw\u0119 ruszy\u0142o 530 zapisanych do rejestru, przyj\u0119tych na \u017co\u0142d kr\u00f3lewski. Praktyki te powtarza\u0142 Stefan Batory, wykorzystuj\u0105c w Inflantach i na Ba\u0142tyku czajki kozackie. Tak powsta\u0142a kategoria Kozak\u00f3w rejestrowych, a w r\u00f3\u017cnych okresach do rejestru wpisanych by\u0142o od kilkuset do kilku tysi\u0119cy, a na wyprawy moskiewskie nawet do 20 tys. Niestety, to co mog\u0142o stanowi\u0107 o pot\u0119dze Rzeczpospolitej, sta\u0142o si\u0119 jedn\u0105 z przyczyn jej zguby. Po pierwsze \u2013 skarb kr\u00f3lewski zawsze \u015bwieci\u0142 pustkami, wi\u0119c bywa\u0142o, \u017ce podczas wojny Kozacy nie otrzymywali zagwarantowanego \u017co\u0142du (5 albo 7 z\u0142 kwartalnie. Za 7 z\u0142 mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 dwa wo\u0142y). Kozak zrobi\u0142 swoje, Kozak mo\u017ce odej\u015b\u0107. Po wojnie zmniejszano rejestr do 1000, a reszt\u0119 \u201ech\u0142opy pomienione posp\u00f3lstwo\u201d ja\u015bnie panowie zaprz\u0119gali w jarzmo pa\u0144szczyzny.
\ncdn.<\/p>\n
Stanis\u0142aw \u0141ukasik<\/em><\/strong><\/p>\n
![](\"http:\/\/www.noworudzianin.pl\/WWW\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/Stanis\u0142aw-\u0141ukasik-150x150.jpg\")
<\/a><\/p>\n