Nie ma kr\u00f3la, nie ma hetman\u00f3w i nie ma wojska, jest natomiast wojna. Podczas bezkr\u00f3lewia prerogatywy kr\u00f3lewskie przejmowa\u0142 prymas jako interrex. Prymasem by\u0142 staruszek, Maciej \u0141ubie\u0144ski, przeto faktycznie naw\u0105 Rzeczpospolitej sterowa\u0142 kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoli\u0144ski. Bardzo szybko uda\u0142o si\u0119 kanclerzowi zgromadzi\u0107 znaczne wojska i jeszcze szybciej skaza\u0142 t\u0119 armi\u0119 na kl\u0119sk\u0119. To\u017c Rzymianie szczerymi demokratami b\u0119d\u0105c, na czas szczeg\u00f3lny w\u0142adz\u0119 w jedne r\u0119ce oddaj\u0105 \u2013 pewnie powiedzia\u0142by pan Zag\u0142oba, kwituj\u0105c tym decyzj\u0119 kanclerza o przekazaniu dow\u00f3dztwa nad armi\u0105 trzem regimentarzom, ze sztuk\u0105 wojenn\u0105 raczej ma\u0142o obeznanymi. Tymi regimentarzami zostali Dominik Zas\u0142awski, stary sybaryta niet\u0119giego rozumu, Miko\u0142aj Ostror\u00f3g, sprawny polityk i m\u00f3wca sejmowy, ale \u017caden w\u00f3dz i m\u0142ody, niedo\u015bwiadczony, ale za to znienawidzony przez Chmielnickiego, Aleksander Koniecpolski. Nic dziwnego, \u017ce ten triumwirat bardzo szybko uzyska\u0142 nazw\u0119 \u201epierzyna, \u0142acina i dziecina\u201d. Taki genialny pomys\u0142 na kolektywne dow\u00f3dztwo mia\u0142 utr\u0105ci\u0107 kandydatur\u0119 Wi\u015bniowieckiego z kt\u00f3rym by\u0142 w nie najlepszych stosunkach, to z jednej strony, a nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c bra\u0107 pod uwag\u0119 inny motyw decyzji kanclerza. Knia\u017a Jarema by\u0142 zdecydowanym or\u0119downikiem or\u0119\u017cnego rozprawienia si\u0119 z buntownikami, za\u015b Ossoli\u0144ski szuka\u0142 mo\u017cliwo\u015bci porozumienia z Chmielnickim. Starania kanclerza i wojewody Kisiela zmierzaj\u0105ce do przygotowania ugody zosta\u0142y unicestwione przez prywatn\u0105 wojn\u0119 kniazia Jaremy, kt\u00f3ry \u201epobi\u0107 si\u0119 nie da\u0142, wojny te\u017c nie rozstrzygn\u0105\u0142, a pok\u00f3j uniemo\u017cliwi\u0142\u201d. Decyzja kanclerza spotka\u0142a si\u0119 z powszechn\u0105 krytyk\u0105, a wr\u0119cz s\u0142ycha\u0107 by\u0142o, \u017ce gorszego wyboru nie mo\u017cna by\u0142o zrobi\u0107. \u201eTrzech regimentarzy, a sejm konwokacyjny doda\u0142 im 32 komisarzy. Zamiast trzech teraz 35 wodz\u00f3w, to wystarczy\u0142o, aby nie jedn\u0105, ale 35 bitew przegra\u0107\u201d \u2013 napisa\u0142 Ludwik Kubala. Pot\u0119\u017cna armia licz\u0105ca oko\u0142o 40 tys. w tym wojska zaci\u0119\u017cne koronne, powiatowe, chor\u0105gwie i poczty prywatne, do tego wolontariusze pod wodz\u0105 regimentarzy, we wrze\u015bniu 1648 roku wyruszy\u0142a na Ukrain\u0119, aby biczami rozp\u0119dzi\u0107 kozack\u0105 ha\u0142astr\u0119 i jeszcze raz przyci\u0105\u0107 paznokcie. Ogromne tabory, pono\u0107 liczone na 100 tys. woz\u00f3w \u0142adownych, a na nich kredensy, zastawy sto\u0142owe, bogate ubiory, co raczej sprawia\u0142o wra\u017cenie wyprawy na igrzyska rycerskie, a nie na wojn\u0119. Bogactwem i przepychem chcieli ol\u015bni\u0107 Kozak\u00f3w i nak\u0142oni\u0107 ich do pokory. By\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Buntownicy zdo\u0142ali ju\u017c sprawdzi\u0107 zawarto\u015b\u0107 szlacheckich kom\u00f3r, garder\u00f3b, spichlerzy, skarbczyk\u00f3w, jako \u017ce do wrze\u015bnia nie osta\u0142 si\u0119 \u017caden polski dw\u00f3r. Do spotkania dosz\u0142o pod Pi\u0142awcami, czyli w miejscu i czasie wybranym przez Chmielnickiego. W miejscu, kt\u00f3re wybra\u0142 i przygotowa\u0142 do obrony, w czasie, poniewa\u017c zwodzi\u0142 regimentarzy a\u017c doczeka\u0142 si\u0119 przybycia Tatar\u00f3w. Wprawdzie by\u0142o ich do 3 tysi\u0119cy, ale ka\u017cda pog\u0142oska o nadci\u0105ganiu ordy sia\u0142a l\u0119k w sercach \u201eTch\u00f3rzowskich, Zaj\u0105czkowskich, dzieciny w \u017celazo poubierane\u201d \u2013 jak kpi\u0142 z Lach\u00f3w kozacki pu\u0142kownik Jaszewski. Po pierwszych potyczkach, gdy wojska regimentarzy odnosi\u0142y sukcesy, noc\u0105 23 wrze\u015bnia, gdy dotar\u0142y wie\u015bci o Tatarach, wodzowie zwo\u0142ali \u201erad\u0119 na koniach\u201d i postanowili wycofa\u0107 si\u0119 pod Konstantyn\u00f3w. Zaraz potem wodzowie doszli do wniosku, \u017ce ratowa\u0107 winni przede wszystkim siebie i porzuciwszy wojsko i tabory: \u201em\u00f3wiono lepiej woz\u00f3w i dostatk\u00f3w postrada\u0107 je\u017celiby ca\u0142a Rzeczpospolita i kwiat ojczyzny naszej mia\u0142y zgin\u0105\u0107\u201d. \u201eKwiat ojczyzny\u201d wzi\u0105\u0142 wi\u0119c nogi za pas i to tak skutecznie, \u017ce nie zauwa\u017cy\u0142 nawet Konstantynowa, gdzie wcze\u015bniej planowano si\u0119 zatrzyma\u0107, by za\u0142o\u017cy\u0107 ob\u00f3z i zahamowa\u0107 marsz oddzia\u0142\u00f3w nieprzyjaciela \u2013 za W\u0142adys\u0142awem Serczykiem. \u201eOpowiadano \u017ce Kozacy przez dzie\u0144 ca\u0142y stali przed wyludnionym obozem, nie \u015bmiej\u0105c atakowa\u0107. Brali martwot\u0119 za poz\u00f3r, wietrzyli podst\u0119p.\u201d \u2013 Pawe\u0142 Jasienica. Nast\u0119pnego dnia te\u017c nie \u015bcigali uciekinier\u00f3w, tak byli zaj\u0119ci pl\u0105drowaniem pozostawionych tabor\u00f3w. \u201eA Kozacy i Tatarowie tabor wszystek ze wszystkimi dostatkami naszymi i armat\u0105 wzi\u0119li; czelad\u017a wozow\u0105 i piechot\u0119, kto uj\u015b\u0107 nie m\u00f3g\u0142, wysiekli; srebra sto\u0142owe, splendory, namioty, pieni\u0105dze, owo zgo\u0142a nieoszacowany \u0142up wzi\u0119li\u201d \u2013 skar\u017cy\u0142 si\u0119 w li\u015bcie wojewoda Adam Kisiel, or\u0119downik porozumienia z Chmielnickim, a jednocze\u015bnie jeden z komisarzy przy regimentarzach i wodzach \u201epi\u0142awieckich\u201d, kt\u00f3ry z pola bitwy uchodzi\u0142 jako jeden z ostatnich. Kl\u0119ska pod Pi\u0142awcami w pe\u0142ni uzasadnia tragiczn\u0105 wr\u0119cz opini\u0119 Paw\u0142a Jasienicy: \u201eWkr\u00f3tce wszystkim sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce rozleg\u0142e pa\u0144stwo polsko-litewskie to olbrzym o niedorozwini\u0119tym ko\u015b\u0107cu i systemie krwiono\u015bnym. \u017be maj\u0105c wszystko, czego potrzeba mocarstwu, nadaje si\u0119 to kr\u00f3lestwo nie na warto\u015bciowego sprzymierze\u0144ca czy na respekt zas\u0142uguj\u0105cego wroga nawet, lecz na \u0142up s\u0105siad\u00f3w\u201d. O po\u017codze na Ukrainie przyjdzie jeszcze pogaw\u0119dzi\u0107 w d\u0142ugie, zimowe wieczory.<\/p>\n
Stanis\u0142aw \u0141ukasik<\/em><\/strong><\/p>\n
![](\"http:\/\/www.noworudzianin.pl\/WWW\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/Stanis\u0142aw-\u0141ukasik-150x150.jpg\")
<\/a><\/p>\n