Pisa\u0142em onegdaj o cudach niemieckich: germanizacja \u015al\u0105ska, powstanie pa\u0144stwa krzy\u017cackiego, wreszcie cud Domu Brandenburskiego i cud nad Renem Czas wreszcie by znale\u017a\u0107 cudowne zdarzenia w polskich dziejach, a \u0142atwo nie b\u0119dzie. Nie spe\u0142ni\u0142o si\u0119 marzenie poety \u201e\u2026 Jeden tylko, jeden cud: Z Szlacht\u0105 polsk\u0105 \u2013 polski Lud\u201d (Zygmunt Krasi\u0144ski), a to z prostej przyczyny\u2013 do po\u0142owy XIX wieku by\u0142a polska szlachta, ale nie by\u0142o polskiego ludu. Byli poddani, kmiotkowie, pracowici, niewolna si\u0142a robocza, wreszcie -chamy, za\u015b Polakami by\u0142a szlachta. Ten cud o kt\u00f3rym zamierzam gaw\u0119dzi\u0107 mia\u0142 miejsce w drugiej po\u0142owie XVI wieku i parafrazuj\u0105c poet\u0119 mog\u0119 go zapisa\u0107 jako \u2013 jedna zmiana r\u00f3l, z polsk\u0105 szlacht\u0105 polski kr\u00f3l. Ot\u00f3\u017c dwaj ostatni Jagiellonowie na polskim tronie postrzegani byli jako kr\u00f3lowie senatorscy, maj\u0105cy szlacht\u0119 w pogardzie, a izb\u0119 poselsk\u0105 uznawali za \u201estan po\u015bledniejszy od rad koronnych\u201d, czyli od senatu. \u0141atwiej by\u0142o kr\u00f3lom pozyska\u0107 poparcie kilkudziesi\u0119ciu magnat\u00f3w, kt\u00f3rzy r\u00f3\u017cnymi sposobami podporz\u0105dkowali sobie sejmiki ziemskie, ni\u017c ca\u0142\u0105 szlacht\u0119. Droga do kaptowania zwolennik\u00f3w prowadzi\u0142a przez obsadzanie najwy\u017cszych urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych, dzier\u017caw\u0119 czy zastawy u\u017cytkowe domeny kr\u00f3lewskiej, nadania starostw. Min\u0119\u0142y wieki, a metoda zosta\u0142a bo i jak z niej nie korzysta\u0107 skoro ci\u0119gle jest skuteczn\u0105. W po\u0142owie XVI wieku grupa pos\u0142\u00f3w wyst\u0105pi\u0142a z programem egzekucji praw i d\u00f3br. W najwi\u0119kszym skr\u00f3cie program ten zak\u0142ada\u0142 przywr\u00f3cenie skarbowi kr\u00f3lewskiemu d\u00f3br koronnych nieprawnie nadanych b\u0105d\u017a zastawionych wierzycielom kr\u00f3lewskim po roku 1504. Beneficjentami przewa\u017cnie by\u0142a magnateria, chocia\u017c na Rusi i Podolu, r\u00f3wnie\u017c \u015brednia szlachta. Owi \u201eegzekucjoni\u015bci\u201d to pos\u0142owie reprezentuj\u0105cy \u015bredni\u0105 szlacht\u0119, ludzie wykszta\u0142ceni na Akademii Krakowskiej i uniwersytetach europejskich, stanowili autentyczn\u0105 polsk\u0105 elit\u0119. Prym wiedli wielokrotny marsza\u0142ek izby poselskiej Miko\u0142aj Sienicki, Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski, kt\u00f3ry chc\u0105c by\u0107 pos\u0142em zrezygnowa\u0142 z senatorskiego stanowiska wojewody i znakomity orator, Hieronim Ossoli\u0144ski. Oto na sejmie w Piotrkowie w roku 1558 pose\u0142 Jan Kietli\u0144ski wyst\u0105pi\u0142 z arcyciekaw\u0105 propozycj\u0105. \u201eAby nas winowa\u0107 nie mogli \u2013 dajmy im pobudk\u0119, a uczy\u0144my tak: je\u015bli\u017ce jest co mi\u0119dzy nami u kogo, co by przeciwko prawu trzyma\u0142, p\u00f3jd\u017amy z tym do pana swego (kr\u00f3la), a oddajmy mu wszystko, upomnimy\u017c tym i pany, aby tak\u017ce uczynili, wszak\u017ce nam obiecuj\u0105 i kln\u0105 si\u0119, \u017ce nie chc\u0105 w tym by\u0107 krzywi Rzeczpospolitej. Tego\u017c dnia zwr\u00f3cone monarsze przywileje zas\u0142a\u0142y st\u00f3\u0142, z kt\u00f3rym siedzia\u0142 Zygmunt August, \u0142awy i pod\u0142ogi wok\u00f3\u0142. Pos\u0142owie zgodnie wykonali pomys\u0142 Kietli\u0144skiego, pod presj\u0105 moraln\u0105 to samo musieli uczyni\u0107 magnaci.\u201d-Pawe\u0142 Jasienica. Kr\u00f3l nie by\u0142 jeszcze przygotowany na tak\u0105 akcj\u0119 skierowan\u0105 przeciwko magnaterii i odroczy\u0142 spraw\u0119 do nast\u0119pnego sejmu, a pos\u0142om oddawa\u0142 zwr\u00f3cone dokumenty. Nadal by\u0142 senatorskim kr\u00f3lem. Na posiedzeniu sejmu w Piotrkowie w roku 1562 kr\u00f3l Zygmunt August, kt\u00f3ry zwykle ubiera\u0142 si\u0119 po w\u0142osku, ku zaskoczeniu pos\u0142\u00f3w i senator\u00f3w wyst\u0105pi\u0142 w stroju szlacheckim. W ten spos\u00f3b zasygnalizowa\u0142 i\u017c przyst\u0105pi\u0142 do obozu szlacheckiego i przesta\u0142 by\u0107 kr\u00f3lem senatorskim. Nasta\u0142 s\u0105dny dzie\u0144 dla posiadaczy d\u00f3br domeny kr\u00f3lewskiej, gdy na mocy konstytucji sejmowej przysz\u0142o zwraca\u0107 maj\u0105tki dzier\u017cone od lat. Akcja zaiste niezwyk\u0142a i warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad przyczynami. Zygmunt August przyj\u0105\u0142 w lenno Inflanty (dzisiejsza Estonia i \u0141otwa), ziemie upadaj\u0105cego Zakonu Kawaler\u00f3w Mieczowych, przez co wszed\u0142 w konflikt z Moskw\u0105, bo Iwan IV Gro\u017any stara\u0142 si\u0119 wywalczy\u0107 dost\u0119p do Ba\u0142tyku i w roku 1561 Moskwa zajmowa\u0142a Inflanty i Po\u0142ock. Kr\u00f3l nie znalaz\u0142 poparcia u magnaterii koronnej dla kt\u00f3rej Inflanty by\u0142y ma\u0142o atrakcyjn\u0105 zdobycz\u0105. Senat proponowa\u0142 obci\u0105\u017cy\u0107 podatkami miasta i ch\u0142op\u00f3w na potrzeby wojny wi\u0119c zabiega\u0142 o poparcie szlachty, bo to szlachta na sejmie i sejmikach decydowa\u0142a o podatkach. W sytuacji gdy kr\u00f3lewszczyzny rozdane albo zastawione nie przynosi\u0142y dochod\u00f3w, a dla prowadzenia wojny niezb\u0119dne s\u0105 pieni\u0105dze, kr\u00f3l zdany by\u0142 na dobr\u0105 wol\u0119 szlachty. Ot i mamy wyja\u015bniony pow\u00f3d kr\u00f3lewskiej zmiany r\u00f3l. Pocz\u0105wszy od sejmu piotrkowskiego 1562\/63, kolejne sejmy wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z kr\u00f3lem uchwalaj\u0105c konstytucje nakazuj\u0105ce zwrot bezprawnie dzier\u017conych kr\u00f3lewszczyzn, lustracj\u0119 dochod\u00f3w i wysoko\u015bci nale\u017cnych skarbowi pa\u0144stwa czynsz\u00f3w z dzier\u017caw trzymanych zgodnie z prawem. Ustalono r\u00f3wnie\u017c zasady finansowania sta\u0142ej armii : jedna czwarta(kwarta) kr\u00f3lewskich dochod\u00f3w z domeny zasila\u0142a skarbiec w Rawie Mazowieckiej z przeznaczeniem na utrzymanie sta\u0142ego wojska tzw. wojska kwarcianego. Niestety egzekucja d\u00f3br sz\u0142a jak po grudzie i kwarta starcza\u0142a na utrzymanie 3-4 tys. wojska, ale by\u0142 to bardzo dobry pocz\u0105tek. O innych sukcesach sejm\u00f3w egzekucyjnych w nast\u0119pnej gaw\u0119dzie.<\/p>\n
Stanis\u0142aw \u0141ukasik<\/em><\/strong><\/p>\n
![](\"http:\/\/www.noworudzianin.pl\/WWW\/wp-content\/uploads\/2017\/02\/Stanis\u0142aw-\u0141ukasik-150x150.jpg\")
<\/a><\/p>\n